"La Paloma: Một ca khúc bất hủ" - Thanh Trang

Về bài hát “La Paloma” hay tạm coi như phần phụ đính bên lề buổi phát thanh chương trình “Ca khúc Việt Nam” trên VOA ngày 17 tháng 10-2009 do Thanh Trang thực hiện. (Bấm vào tên chương trình để nghe). Khuôn khổ thời gian vỏn vẹn có 15 phút của chương trình (mà thú thực là tôi cũng chỉ muốn có cái khung thời gian ngắn gọn như thế ) tất nhiên cũng chỉ cho phép người nói chuyện cố gắng đúc kết lại những gì cần nói cho ngắn gọn chừng nào tốt chừng nấy ! Mà bài hát “La Paloma” của Tây Ban Nha, lời Việt của Từ Vũ (tác giả bài hát “Gái Xuân”, thơ Nguyễn Bính) thì có thể nói là từ 146 năm nay đã được coi như vô địch về mặt đuợc phổ biến cũng như yêu thích ở khắp mọi nơi mọi chốn trên quả đất này ! Ở nước Zanzibar bên Phi Châu, nó vẫn thường đuợc xử dụng như nhạc cho đám cưới bởi ngoài cái việc đấy là một giai điệu đẹp đẽ thì đã đành, còn chữ “paloma” trong tiếng Tây Ban Nha thì không những đuợc dùng để chỉ con chim bồ câu mà còn mang một cái nghiã bóng của một ai đấy thật thân thương; chẳng hạn như anh con trai khi nói với người yêu hay những đứa con nhỏ của mình “Con bồ câu của anh / con bồ câu của Bố” ). Hay một ví dụ khác : Nước Pháp đâu có phải một nước thiếu bài hát hay nghèo nàn về âm nhạc ? Ấy vậy mà hồi cuối thế kỷ 19, đội “Cận Vệ Cộng Hòa” –“La Garde Républicaine”- xử dụng bài “La Paloma” như nhạc hiệu cho Đội của mình ! V.v..

Trong buổi phát thanh chương trình “Ca khúc Việt Nam” ngày 17 tháng 10, 2009, đến phần đề cập tới bài “La Paloma” thì tôi đã nói đến nó trong đoạn với tuồng chữ nghiêng như sau :
“ Và bây giờ với ít phút còn lại thì xin mời quý thính giả nghe một bài hát tuy không đuợc xếp loại “Cổ điển” thế nhưng nếu như các nhạc sĩ “Cổ điển” chính quy còn sống thì có lẽ cũng chỉ ao ước tác phẩm của mình sao cho đuợc ưa chuộng khắp năm châu bốn biển như thế ! Và ấy là bài “La Paloma” của Sébastian Yradier, một nhạc sĩ Tây Ban Nha, sinh năm 1809, mất năm 1865. Ông ghé qua Cuba năm 1861, sau đấy trở về nước và sáng tác ra bài “La Paloma” khoảng hai năm trước khi ông qua đời. Cuba là nơi vẫn đuợc coi như nơi xuất phát của tiết điệu “Habanera”. Bài hát La Paloma theo nguyên tác là với tiết điệu Habanera tuy thường khi, từ 146 năm nay người ta vẫn quen hát, hoà tấu nó theo tiết điệu Tango hoặc Rumba, Bolero cũng như nhiều tiết điệu khác, làm mất đi cái tạm gọi là  “hương vị” đặc trưng của tiết điệu Habanera.
Có thể nói không sợ sai lầm là bài hát này đã đuợc ưa chuộng tại không trừ một nước lớn bé nào trên quả đất từ ngày nó ra đời. Không một danh ca nào ở khắp chốn đã không từng hát bài này. Tổ chức “Guinness World Records” liệt kê những kỷ lục thế giới có năm đã coi bài hát “Yesterday” - “Ngày hôm qua”- của nhóm “The Beatles” như đuợc ghi âm nhiều lần nhất với con số 1600 lượt thu thanh; trong khi người ta ước tính là số lượng thu thanh vào đĩa hát, băng nhạc bài La Paloma là 2000 lượt, thậm chí cũng có nơi đưa ra con số 5000 ! Hai điển tích đuợc sách vở về âm nhạc phương Tây ghi lại : Năm 1864, một năm trước khi tác giả bài La Paloma qua đời thì Hoàng Triều nước Áo, với sự ủng hộ của Napoleon đệ Tam của Nước Pháp, đưa Đại Quận Công Maximillian qua làm Hoàng Đế bên Mê-Hi-Cô. Ông này rất mê bài hát La Paloma lúc bấy giờ bắt đầu thịnh hành ở Nam Mỹ. Mà quân kháng chiến của Mê-Hi-Cô thì cũng mê bài này chẳng kém ! Tương truyền là đến ngày ra pháp trường để bị hành quyết thì Hoàng Đế Maximillian yêu cầu nhóm quân nhạc của lực lượng kháng chiến hoà tấu bản nhạc này cho mình nghe lần cuối !
Điển tích thứ hai : Sau khi thắng trận hải chiến với hạm đội Tây Ban Nha trong Vịnh Manila để dành quyền kiểm soát nước Phi Luật Tân vào năm 1897 thì Thủy Sư Đô Đốc George Dewey của Hoa Kỳ ra lệnh cho ban quân nhạc chơi bài La Paloma. Dân Phi kéo nhau ra bờ biển để xem và nghe. Sau khi nghe phe thắng trận cho chơi bài hát của chính một nhạc sĩ nước mình thì viên Đại Tá chỉ huy pháo đội của Tây Ban Nha từ trên đất liền đã nổ một phát súng vào đầu để tự vẫn vì coi như bị làm nhục !

“La Paloma” có nghiã là con bồ câu trắng ! Thuở còn trẻ khi nghe bài này và chỉ hiểu đuợc nghiã của cái tựa thì chúng tôi thắc mắc không hiểu tại sao một con chim bồ câu, dù trắng hay đen gì đấy thì cũng vầy vậy chứ có cái gì mà tác giả lại viết nên đuợc một giai điệu đẹp đẽ như thế ? Hoá ra, mãi về sau này, sau khi tìm hiểu cặn kẽ thì mới vỡ nhẽ ra là tác giả xây dựng bài hát của mình trên một cái “motif” phát xuất từ thời cổ Hy Lạp, trước cả thời Alexandre-Đại đế của Hy Lạp đưa quân đi ”hỏi thăm sức khoẻ” vua Darius của đế quốc Ba Tư bên tận hang ổ của ông này (đế quốc “Perse” thời đó rộng lắm chứ không chỉ thu hẹp vào với nước Ba Tư ngày nay). Vậy thì có lần như thế, quân Ba Tư đưa chiến thuyền sang tấn công Hy Lạp. Lần đó, khi chiến thuyền của Ba Tư toan đổ bộ vào Hy Lạp  thì sóng gió nổi lên và một chiến thuyền của bọn họ bị sóng đánh vỡ tan tành nơi ghềnh đá. Khi thuyền kia đắm thì đám chiến sĩ Hy Lạp tr ên bờ và trên chiến thuyền của mình thấy những con bồ câu trắng từ trong chiến thuyền Ba Tư bay ra. Họ hình dung ra ngay rằng đấy là những con chim bồ câu trắng - loại phổ thông bên Ba Tư thời ấy- đưa những mẩu tin cuối cùng về cho những người thân yêu của đám hải quân Ba Tư trong giờ phút cuối cùng trước khi lià đời. Cánh chim bồ câu trắng trong điển tích đó là biểu tượng cho những lời trăn trối cuối cùng của những kiếp người bất hạnh và nỗi cô đơn ! Nhưng đồng thời nó cũng tượng trưng cho niềm hy vọng, sự vỗ về, an ủi ! Cánh chim bồ câu với ngần ấy ý nghiã theo truyền thuyết cổ xưa của bên phương Tây đã là nguồn cảm hứng cho bài hát của Yradier ! 
(…..)
Khi nói chuyện về ca khúc thì ta vẫn hiểu là hay dở tùy nơi cảm nhận của mỗi con người, thế nhưng với những bài hát như vừa rồi, suốt 146 năm vẫn đuợc cả thế giới người ta không quên thì hẳn cái hay cũng phải có những chuẩn mực nào đấy hết sức khách quan phải không ạ ?
Chỉ có một điều đáng nói, và điều này thì xin một số không ít các nhạc sĩ của ta khoan vội buồn phiền nếu như chưa đuợc người đời biết đến tài năng của mình : Tác giả Sebastian Yradier mất năm 1865, hai năm sau khi bài La Paloma ra đời, tại quê quán của mình bên Tây Ban Nha trong lặng lẽ, âm thầm, không một ai biết đến !”

Tác giả bài hát, Sébastian Yradier, sinh năm 1809 và mất năm 1865 tại quê nhà của ông ở vùng đất Basque, ở biên giới phía Bắc của Tây Ban Nha. Ai tò mò nhìn lên bản đồ Tây Ban Nha thì sẽ thấy vùng Basque nằm ngay phiá dưới, chếch qua bên trái, tức hướng Tây, của cái góc gần như 90 độ giữa Pháp và Tây Ban Nha, nhìn ra biển Đại Tây Dương. Tài liệu phương Tây về âm nhạc ghi lại là tác giả một bài hát đặc sắc như thế nhưng khi mất vào năm 1865, khoảng hai năm sau khi bài hát bắt đầu đuợc lan truyền đi khắp nơi, thì lại qua đời âm thầm lặng lẽ, chả có dư luận phương Tây hay Nam Mỹ truy điệu hay tưởng niệm gì hết ! Nói chứ, nơi con người ta lập thân nó ảnh hưởng đến thân thế của mình biết là chừng nào ! Thủ đô Madrid của Tây Ban Nha, thủ đô đông đảo vào hàng thứ ba thời đó, sau Luân Đôn và Bá Linh, thì lại nằm ngay giữa bản đồ nước này ! Trong khi thời đó, so với kinh đô Madrid thì rõ ràng là thành phố Lanciego thuộc Tỉnh Álava nơi ông Yradier sinh ra rồi sống cho đến ngày qua đời thì cũng chẳng khác gì một nơi “Khỉ ho, cò gáy” ! Nhìn dưới góc độ của trận tuyến quảng cáo thời nay thì ông Yradier chết trong âm thầm là phải ! Tác phẩm hay là một chuyện, còn có người, có nhóm xung quanh để tung hê, cổ vũ mình đâu phải là kém quan trọng ? (Ta vẫn chẳng thường xuyên chứng kiến thực chất của người và việc chỉ bằng chừng 5-10 phần trăm của những gì người ta cổ vũ hay quảng cáo đấy sao ? )
Tên khai sinh của ông Yradier đuợc viết là “Iradier”. Nhà xuất bản các tác phẩm của ông tại Paris đề nghị ông sửa chữ đầu nơi tên ông để thành “Yradier” cho có phần “phổ cập với năm châu bốn biển hơn”. Năm 1864, một năm trước khi nhac sĩ này qua đời, người ta cho xuất bản tại Paris một tuyển tập của ông tựa là “Fleurs d’Espagne” –“Hoa thơm cỏ lạ xứ Tây Ban Nha”- gồm 25 bài hát đuợc phổ biến nhất của ông thời đó. Có một điển tích đáng ghi là Sebastian Yradier còn viết một tác phẩm khác theo tiết điệu “Habanera” tựa là “El Arreglito”. Ông nhạc sĩ người Pháp Georges Bizet nghe điệu nhạc của “El Arreglito” lại cứ đnh ninh rằng đấy là điệu nhạc dân gian của Tây Ban Nha cho nên khi đưa giai điệu đó vào đoạn “Aria” có tên “Tình yêu là một giống chim bất trị” theo tiết điệu “Habanera” trong vở “Opéra” tựa là “Carmen” thì không nêu xuất xứ ! Mãi đến khi tìm ra manh mối thì ông ta mới chú thích rõ ràng trên giấy trắng mực đen nơi xấp bài bản của vở “Opéra” “Carmen” lai lịch của đọan “Aria” vừa nêu ! Dàn nhạc “The London Cello Sound” bên Anh, năm 1998 khi trình tấu bài “La Paloma” trong CD “Latin Cello” thì đã sưả sai lại dùm cho ông Bizet bằng cách kết hợp luôn đoạn nhạc trong bài “El Arreglito” nói trên vào giai điệu của bài “La Paloma” !

Về lai lịch bài hát thì người viết ở đây đã có đề cập đến những nét chủ yếu trong buổi phát thanh trên VOA ngày 17 tháng 10, 2009. Nhưng có hai việc trong buổi phát thanh tôi không làm đuợc vì khuôn khổ thời gian không cho phép là ý nghiã theo nguyên tác của bài “La Paloma” cũng như cách một dàn nhạc loại “chiến” của phương Tây và  một ca sĩ thuộc loại “hát đâu ra đó” của quốc tế thì người ta “làm ăn” ra sao !  Phần “Phụ đính” này là nhằm bổ sung cho mấy việc tôi đã  không làm đuợc trong buổi phát thanh như vừa nêu !   

1/ Nguyên tác bằng tiếng Tây Ban Nha của Sébastian Yradier 
(Trích một lượt bài “Cánh buồm xa xưa”, tức bản lời Việt của Từ Vũ do Duy Quang hát trong buổi phát thanh (bấm vào tên bản nhạc để nghe) là xử dụng hoà âm rập khuôn theo hoà âm bài “La Paloma” do Julio Iglesias hát trong CD “Momentos” của ông này. Julio hát thì rất ngon lành, thế nhưng có hai việc tôi không ưa : Một là Julio - cũng như rất nhiều ca sĩ nổi tiếng phương Tây khác, kể cả Nana Mouskouri - tự ý sửa một nốt nhạc, và thà là ngôn ngữ nước nào khác thì không nói làm gì, nhưng Julio - cũng như rất nhiều người khác ở phương Tây và Nam Mỹ - hát theo lời hát bằng tiếng Tây Ban Nha do mình soạn ra ! Vấn đề không ở chỗ cái nào hay cái nào dở; vấn đề là sai nguyên tắc ! Sai về cách xử thế - điều mà tiếng Anh gọi là “Ethics”- hơn là về pháp lý, về chuyện tác quyền của người ta ! )