Ngữ pháp truyện vốn là thuật ngữ của khuynh hướng cấu trúc luận được đưa vào văn học. Hiện nay, ngữ pháp truyện là một hướng tiếp cận tâm lí học trong các công trình nghiên cứu về truyện kể. Xem xét, nghiên cứu ngữ pháp truyện giúp chúng ta có được cách tạo lập, cũng như cách giải thuyết truyện một cách có cơ sở.

Tư tưởng cơ bản trong ngữ pháp truyện của Rumelhart là: “Các truyện tuân theo một khuôn hình mềm dẻo, thế nhưng khá xác định. Khuôn hình này có thể khuôn định trong những quy tắc loại như quy tắc viết lại của ngữ pháp chuyển hoá - tạo sinh của N. Chomsky”. Một truyện có thể ngắn, có thể dài, có thể thuộc về các tiểu loại khác nhau (truyện dài, truyện ngắn, truyện dân gian…), song mỗi truyện phải có đủ các yếu tố của một truyện trọn vẹn, gồm trong một khuôn hình cụ thể. Về điều này, S. Garrad và A. Sanferd cho rằng tính chất hợp lí lắng sâu bên trong của ngữ pháp truyện là ở chỗ truyện kể giản đơn trên khắp thế giới này dường như đều tuân theo một khuôn hình có thể do một bộ hữu hạn các quy tắc lập nên. Ở bậc cao nhất, mỗi một truyện được tổ chức đúng thường gồm có các yếu tố như sau:

TRUYỆN KỂ: MÔI TRƯỜNG + ĐỀ + CỐT TRUYỆN + GIẢI PHÁP. Quy tắc này có thể đọc như sau:  Một truyện kể gồm trong (được làm thành) một môi trường, sau nó là một đề, một cốt truyện và cuối cùng là giải pháp.

Đến lượt mình, các yếu tố ở bậc cao nhất của trưyện (môi trường, đề, cốt truyện, giải pháp) lại được làm thành bởi các yếu tố  thuộc bậc thấp hơn. Cụ thể là:

- Môi trường được làm thành bởi yếu tố nhận vật, vị trí, thời gian. Mỗi truyện cụ thể tự chọn cho mình nhân vật cụ thể, vị trí cụ thể, thời gian cụ thể.

- Đề trong truyện là cái “nhân” nghĩa của toàn truyện, chi phối nội dung truyện và thường được diễn đạt dưới một hình thức nào đó ở đầu đề. Cái khó trong việc xác lập đề của truyện là tìm cho được những thành tố nghĩa mấu chốt, sẽ trở đi trở lại trong suốt truyện và có tác dụng chi phối sự xuất hiện của các thành tố nghĩa khác.

- Cốt truyện được tạo thành bởi các tình tiết và mạng lưới quan hệ giữa chúng.

- Giải pháp truyện là những cách thức giải quyết các vấn đề đặt ra trong truyện.

Nhìn chung, công dụng lớn nhất của ngữ pháp truyện là tạo cơ sở cho tính đúng về mặt tâm lí học trong cách giải thuyết truyện. Trong chừng mực đó, cấu trúc nào của ngữ pháp truyện làm thành được cái khung mạch lạc của truyện thì cấu trúc đó đúng. Người viết truyện bị câu thúc bởi những khống chế  về cấu trúc của truyện, nghĩa là phải tuân theo những yếu tố bắt buộc, hoặc là lựa chọn những yếu tố cần thiết nằm trong thế lựa chọn. Còn người đọc thì có thể sử dụng những hiểu biết về cấu trúc truyện của mình để khống chế sự giải thuyết truyện, không bỏ mất những chi tiết quan trọng của truyện cần có mặt trong khung cấu trúc của ngữ pháp truyện, đồng thời cũng không thêm những cái vượt ra ngoài cái khung cấu trúc cho phép của ngữ pháp truyện.

Vận dụng những hiểu biết về ngữ pháp truyện, chúng tôi đã tiến hành phân tích, giải thuyết truyện cười “Lợn cưới, áo mới” (Ngữ văn 6) như sau:

Truyện kể rằng: “Có anh tính hay khoe của . Một hôm, may được cái áo mới liền đem ra mặc, rồi ra đứng hóng ở cửa, đợi có ai đi qua người ta khen . Đứng từ sáng đến chiều chả thấy ai hỏi cả, anh ta tức lắm.

Đang tức tối, chợt thấy một anh, tính cũng hay khoe, tất tưởi chạy đến hỏi to:

-          Bác có thấy con lợn cưới của tôi chạy qua đây không ?

Anh kia liền giơ ngay vạt áo ra, bảo:

Từ lúc tôi mặc cái áo mới này, tôi chẳng thấy con lợn nào chạy qua đây cả!”

(Trích nguyên văn)

Truyện “Lợn cưới, áo mới” là một truyện cười ngắn, nhưng nó có đủ các yếu

tố của một truyện trọn vẹn, gồm trong một khuôn hình cụ thể:

            Bậc 1: Môi trường (a) + đề (b) + cốt truyện (c) + giải phảp (d).

            Bậc 2a:  Môi trường của truyện được tạo thành từ: nhân vật là hai anh chàng tính hay khoe của + không gian cụ thể là trước nhà anh có áo mới, còn không gian rộng là xã hội Việt Nam + thời gian cụ thể là từ sáng tới tối, thời gian truyện xuất hiện là thời phong kiến. Quy tắc viết lại cho ta thể thức sau:

            Môi trường (a) ->  Hai anh khoe của + trong xã hội Việt Nam + dưới thời phong kiến.

Truyện gồm hai nhân vật đều có tính thích khoe của là cơ sở để tạo tình huống tranh nhau khoe của trong một hoàn cảnh không phù hợp (đang tất tưởi đi tìm con lợn bị sổng chuồng). Không gian của truyện xảy ra là ở xã hội Việt Nam- một xã hội mà tính khoe của bị xem là một thói xấu, lố bịch, hợm hĩnh cần phải lên án, chế diễu. Thời gian của truyện diễn ra là dưới thời phong kiến. Đó là thời kì có sự phân biệt kẻ giàu, người nghèo. Những kẻ giàu có dưới thời phong kiến chủ yếu là bọn quan lại, cường hào. Chúng là thế lực đối lập với người lao động nghèo khổ. Và bọn chúng thường trở thành đối tượng châm biếm trong các truyện cười của tác giả dân gian.

Bậc 2b: Đề của truyện liên quan đến một việc duy nhất là việc khoe của> Mà của được khoe ở đây lại hết sức nhỏ nhặt, chẳng đáng là bao (cái áo mới và một con lợn). Của chẳng đáng là bao mà vẫn kiên trì, cố gắng tranh giành nhau khoe cho bằng được. Chính sự việc đó lại có giá trị gây cười cho truyện. Vì vậy, tên gọi của hai thứ của cải nhỏ nhặt  được đưa khoe đã được tác giả dân gian chọn làm tiêu đề  của truyện - “Lợn cưới, áo mới”. Và từ ngữ được lặp lại nhiều nhất trong truyện là từ “khoe”. Điều này có tác dụng xâu chuỗi, nhấn mạnh, làm nổi bật nội dung cơ bản của truyện.

Quy tắc viết lại của bậc 2b là:

Đề (b) -> Khoe lợn cưới + khoe áo mới.

Bậc 2c:  Cốt truyện được tạo nên bởi các tình tiết sau:

-  Một anh tính hay khoe của, đứng mãi từ sáng tới chiều để khoe cái áo mới. [được diễn đạt bằng 3 câu đầu].

- Có một anh khác tính cũng hay khoe của. Trong một hoàn cảnh rối bời, tất tưởi đi tìm lợn cưới bị sổng chuồng, anh ta vẫn cố gắng để khoe cho được con lợn cưới (với dụng ý đám cưới to). [được diễn đạt bằng 2 câu tiếp theo].

- Anh có áo mới chớp ngay cơ hội để khoe cái áo mới của mình .[được diễn đạt bằng 2 câu cuối].

Trên cơ sở đó có thể viết lại bậc 2c như sau:

Cốt truyện  (c) -> Một anh chàng tính hay khoe của, cố khoe cho được cái áo mới + gặp một anh tính cũng sính khoe – khoe “lợn cưới” + anh có áo mới nắm ngay câu hỏi của anh tìm lợn để khoe cái áo mới của mình.

Bậc 2d: Giải pháp của truyện cười này là dựng lên những thế đối xứng, tương đồng, pha chút phóng đaị rất thành công.

Thế đối xứng, tương đồng được thẻ hiện như sau:

-          Một anh hay khoe của gặp ngay một anh tính cũng rất thích khoe của.

-          Vật mà cả hai anh chàng đem khoe đều nhỏ nhặt: lợn cưới, áo mới.

-          Cả hai anh đều bất chấp hoàn cảnh để khoe cho bằng được cái mình có:

anh có áo mới cố gắng, kiên trì đợi từ sáng đến chiều để khoe cho bằng được cái áo mới; anh có lợn cũng vậy, trong hoàn cảnh tất tưởi đi tìm con lợn bị sổng chuồng mà vẫn cố nghĩ ra cho con lợn cái tên là “lợn cưới” để nhằm khoe đám cưới to.

            Có thể viết lại giải pháp bậc 2d như sau:

            Giải pháp (d)-> Hai nhân vật đối xứng, tương đồng ở tính hay khoe + và ở tính kiên trì, cố gắng khoe cho bằng được cái mình có + vật được khoe đối xứng, tương đồng với nhau ở sự nhỏ nhặt, chẳng đáng là bao.

            Truyện không dài, nhưng bằng những thế đối xứng, tương đồng kèm theo sự phóng đại, tác giả dân gian đã tạo ra được một cuộc đua tranh về sự khoe của nực cười. Hai nhân vật được xây dựng trong thế đối xứng, tương đồng nhau, thúc đẩy nhau bộc lộ bản chất khoe khoang, hỡm hĩnh đến lố bịch. Vì thế , tiếng cười của truyện cũng bật ra từ đó.

            Nói tóm lại, việc tạo lập và giải thuyết truyện theo hướng tiếp cận và phân tích ngữ pháp truyện là một hướng tiếp cận mới. Nó giúp chúng ta có thể nắm bắt và hiểu truyện một cách sâu hơn nhờ tính mạch lạc bên trong của truyện, đồng thời giúp cho chúng ta tránh được những suy diễn lan man, thiếu cơ sở khi phân tích truyện kể.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.Nguyễn Khắc Phi (tổng chủ biên). Ngữ văn 6, tập 1. NXB Giáo dục. H. 2002.

2. Diệp Quang Ban. Giao tiếp – Văn bản - Mạch lạc – Liên kết - Đoạn văn. NXB. Khoa học xã hội.

3. Gillian Brown – George yule. Phân tích diễn ngôn. (Trần Thuật dịch). NXB. ĐẠi học Quốc gia Hà Nội.